फोटो:कॉनराड रिक्टरचा.

[मागील अंकावरून पुढे चालू.]
कॅमेर्‍याने केलेल्या प्रयोगाची कहाणी मी गेल्यावेळी सांगितली होती. अर्थात हा प्रयोग मी काही जगात पहिल्यांदा केला होता असे नव्हे. ही तर फक्त एक लहानशीच तांत्रिक खेळी होती.पण ती आपण करण्यातही आनंद होता ना! तेव्हाचा तो आनंद मला अजून आठवतो.
हा आनंद पुन्हा एकदा आठवला तो एका फोटोमुळेच. वर दिलेल्या दोन फ़ोटोपैकी दुसरा फोटो हा रिक्टरने त्याचा स्वत:चा काढलेला दुहेरी फोटो आहे.
रिक्टर हा माझा अत्यंत आवडता लेखक. त्याच्या कादंबर्‍यांची मी अनेक पारायणे केली आहेत. १९७० च्या सुमारास मी प्रथम रिक्टरच्या कादंबर्‍यांची जी.ए.नी केलेली मराठी भाषांतरे -’रान’,’शिवार’,व ’गाव’ वाचली,आणि मी त्याच्या प्रेमातच पडलो. मग त्याची अनेक पुस्तके मिळवून वाचली. मराठीत रिक्टरच्या आठ कादंबर्‍या अनुवादित झाल्या आहेत. पण बरेच दिवस त्याची मूळ इंग्रजी पुस्तके उपलब्ध नव्हती. अजूनही ती तशी दुर्मिळच आहेत.
रिक्टर हा तसा अलक्षित लेखक. उच्चभ्रू टीकाकारांनी त्याला कधी महान म्हटले नाही. त्याचे त्यांनी ऐतिहासिक कादंबरीकार म्हणून वर्गीकरण करून टाकले आहे. मात्र त्याच्या कादंबर्‍या वाचल्यानंतर त्याची असामान्यता कळते. सुमारे एक वर्षापूर्वी त्याचे एक तपशीलवार दीर्घ चरित्र प्रकाशित झाले आहे.[Conrad Richter-A writer's Life.by David R. Johnson]
एखादा माणूस लेखन हेच आपले जीवितकार्य आहे अशी मनाची खूणगाठ बांधून केवढ्या अक्षरनिष्ठेने आयुष्यभर संघर्ष करीत राहतो याचे विलक्षण दर्शन या चरित्रातून घडते.
कॉनराडचे वडील हे एक लोकप्रिय दुकानदार होते. पण वयाची चाळिशी उलटतांना त्यांच्या मनात धर्मगुरु बनण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली . उत्तम चाललेला व्यवसाय बंद करून ते धर्मशिक्षणाच्या कॉलेजमध्ये दाखल झाले. यावेळी कॉनराड फक्त १० वर्षाचा होता. या निर्णयाचा रिक्टर कुटुंबावर फार मोठा परिणाम झाला. अनेक वर्षे त्यांना आर्थिक ओढग्रस्तीच्या परिस्थितीत,अभावाच्या सावलीत काढावी लागली. तारुण्यात प्रवेश करतांना कॉनराडच्या मनावरही कुटुंबाच्या ह्या अवस्थेचा मोठा ताण निर्माण झाला होता. एकीकडे खूप पैसे मिळवून आपल्या आईला सुखात ठेवण्याची स्वप्ने तो पाही,आणि दुसरीकडे आपल्यात ही क्षमता नाही असे वाटून खिन्न व उदास होई.
कॉनराड लहानपणापासून अतीशय लाजराबुजरा ,आत्ममग्न असा होता. मधूनच त्याला उत्साहाचे भरते येई. आपल्या आत दोन वेगवेगळी व्यक्तिमत्वे दडून आहेत असे त्याला तरुणपणापासून जाणवू लागले होते. वर जो फोटो दिला आहे तो कॉनराडने वयाच्या अठराव्या वर्षी काढलेला स्वत:चा Double Exposure फोटो आहे. या फोटोत जे दोन कॉनराड दिसतात त्यापैकी एक कोट ,टाय घालून,घराच्या पायरीवर आरामात बसून हसणारा तरूण आहे. तर दुसरा पायर्‍याशेजारी कोट न घालता उभा राहिलेला काहीसा बुजलेला तरुण आहे. कॉनराडच्या चरित्रकाराच्या मते,त्याने हा फोटो जाणीवपूर्वक घेतलेला आहे किंवा नाही हे सांगता येत नाही,पण त्याची बाह्य जगात वावरतांना दिसणारी दोन वेगवेगळी रूपे प्रतीकात्मकरित्त्या या फोटोत उमटली आहेत.
हा फोटो पाहतांना मला आणखी एक गोष्ट जाणवली. Double Exposure चा हा प्रयोग कॉनराडने १९०७ साली केला. मी तसाच प्रयोग १९७४ साली केला. पण कॉनराडने केलेला प्रयोग अत्यंत सफाईदार आहे ,दोन प्रतिमांचे मिक्सिंग अतीशय उत्तम जमलेले आहे. तुलनेने मी काढलेला फोटो फारच प्राथमिक स्वरूपाचा वाटतो. अमेरिकन तरुण आणि भारतातील एका लहान गावातला तरुण यांच्यातील पूर्वापारपासूनच्या सांस्क्रुतिक तफावतीचे हे दोन फोटो प्रतीक आहेत असे मला वाटते....
[पुढील गोष्ट पुढील अंकी ]




]